Toponimia Śląska

Nazwa Leschnitz (Leśnica)

Według klasyfikacji Adamego, Leschnitz należy do grupy 7 słowiańskich nazw miejscowych—nazw pochodzących od lasu (vom Walde). Wpis na stronie 22 jego dzieła podaje:

Rdzeń les, lessa, leszno w językach słowiańskich oznacza "las" lub konkretnie "las liściasty". Pokrewne nazwy miejscowe obejmują:

• Laasan, Laasen, Laasnig, Lahse → Waldau (Osada leśna)
• Lassowitz, Lasswitz, Lauskowe → Walddorf (Wieś leśna)
• Leschen, Leschna → Förstchen (Lasek)
• Leschkowitz, Leschnig, Leschnik → Walddorf (Wieś leśna)

Nazwa koduje zatem pierwotny stan ziemi: gęsty las, który trzeba było wykarczować dla osadnictwa. Las, który niegdyś definiował to miejsce, jest nieobecny od stuleci, jednak jego pamięć trwa w nazwie.

Przedmowa (1887)

"Niniejsza praca ma nie tylko cel przedstawienia obrazu warunków na Śląsku w czasach pierwszych osiedleń, ale łączy z tym również zamiar przyczynienia się do wyjaśnienia wielu niejasnych nazw miejscowych. I rzeczywiście, interpretacja tych nazw jest bardzo odpowiednia do dostarczenia informacji o wcześniejszych warunkach kraju i jego mieszkańców.

Nazwy miejscowe są wiernymi i niezawodnymi sprawozdawcami faktów, a w wielu przypadkach jedynymi ocalałymi świadkami warunków z dawno minionych dni.

Niestety, duża część śląskich nazw miejscowych, z powodu skrótów i zniekształceń, które doznały w ciągu wielu stuleci, nie nadaje się do pełnienia tej służby. Dlatego najpierw konieczne było odnalezienie pierwotnej formy nazw miejscowych, aby rozpoznać ich znaczenie."

— Heinrich Adamy, Wrocław, kwiecień 1887

Źródła Adamego obejmowały śląskie zbiory dokumentów, szczególnie Regesty dr. C. Grünhagena, prace naukowe profesorów Markgrafa, Nehringa, Weinholda i Buttmanna oraz "Przegląd śląskich miejscowości" Kniego.

Kraj i ludzie w dawnych czasach

Śląskie nazwy miejscowe, jak wszystkie nazwy geograficzne, nigdy nie są bezsensownymi kombinacjami dźwięków, lecz zawsze wyrazem myśli, która wypełniała pierwszych osadników, gdy zakładali miejscowość. Bardzo często chcieli okazać wdzięczność swojemu przywódcy poprzez wybór jego imienia, podczas gdy innym razem położenie miejsca i warunki glebowe dawały powód do nazwania osady odpowiednio.

Zderzenie języków stworzyło głębokie transformacje:

"Gdzie obce ludy wkroczyły do kraju i różne języki weszły w wieloraki kontakt, jak na Śląsku, tam wiele nazw miejscowych doznało tak znaczących zmian—gdy każda strona próbowała uczynić je wymawialnymi—że stały się dziś prawie nierozpoznawalne."

Z przeważającej liczby nazw mówiących o lesie i bagnach rozpoznajemy nieustanną walkę kolonistów z tymi mocami. Uprawiane obszary były jeszcze rozproszone jak wyspy na morzu w ogromnym lesie, który pokrywał kraj.

Kluczowe spostrzeżenie: Słowiańskie i niemieckie nazwy miejscowe są na Śląsku prawie wszędzie wymieszane, jednak tak, że na Górnym Śląsku dominują nazwy słowiańskie, a na Środkowym i Dolnym Śląsku nazwy niemieckie. Byłoby wielkim błędem wnioskować ze słowiańskich nazw miejscowych o słowiańskim języku mieszkańców. Granica językowa jest zupełnie inna; niemieckich osadnicy na środkowo- i dolnośląskich nizinach prawie wszędzie wprowadzili język niemiecki, ale zachowali słowiańską nazwę miejscową.

I. Słowiańskie nazwy miejscowe (11 grup)

Grupa 1: Nazwy grodów (Kasztelanie)

Najstarsze fortyfikacje, założone przez polskich lub czeskich władców dla obrony. Nazwy pochodzą od położenia, przeznaczenia lub kasztelanów, którzy nimi zarządzali. Przykłady: Wrocław (Breslau), Legnica (Liegnitz), Świdnica (Schweidnitz), Kłodzko (Glatz), Głogów (Glogau), Żagań (Sagan), Racibórz (Ratibor).

Uwaga: Kłodzko (Glatz) pochodzi od Kladsko, co oznacza "drewniany gród zbudowany z pni drzew."

Grupa 2: Miasta warowne, zamki i klasztory

Osady chronione przez fortyfikacje lub mocne mury obwodowe.

Grupa 3: Nazwy od zawodów poddanych (Kmieciów)

Wsie nazwane od zobowiązanych usług ich mieszkańców:

• Strzelce, Łobkowice → Wsie łowców/strzelców
• Liskau, Liskowitz → Wsie łowców lisów
• Jelline, Jeltsch → Wsie łowców jeleni
• Bobrek, Bobrownik → Wsie łowców bobrów
• Sokolniki → Wsie sokolników
• Rybnik → Wsie rybaków
• Bartniki → Wsie bartników/pszczelarzy

Grupa 4: Nazwy od założycieli

• Urbanowice = Wieś Urbana
• Janowice = Wieś Jana
• Bielków = Wieś Białka
• Polkowice = Miasto Bolka

Grupa 5: Nazwy od wysokiego położenia

Górki = Wieś górska, i podobne osady na wzniesieniach.

Grupa 6: Nazwy od niskiego/mokrego położenia

Mokrsko = Miejsce bagniste, i osady na nizinach lub bagnach.

Grupa 7: Nazwy od lasów

Ta grupa obejmuje Leschnitz (Leśnicę) i pokrewne nazwy. Zobacz szczegółową etymologię powyżej.

Borów = Wieś leśna (od bór, las iglasty)

Grupa 8: Nazwy od gatunków drzew i roślin

• Dąbrowa = Dębowy wzgórze (od dąb)
• Jaworze = Miejsce klonów

Grupa 9: Nazwy od zwierząt

• Jelcz = Miejsce jeleni (od jeleń)
• Wilków = Wieś wilków (od wilk)
• Rakowice = Wieś raków

Grupa 10: Nazwy od terenu i gleby

Kamień = Kamienna góra

Grupa 11: Nazwy od przeznaczenia administracyjnego

• Sądowel, Poseritz = Miejsce sądowe
• Pańskie = Wieś pańska
• Biskupice = Wieś biskupia
• Mnichowice = Wieś mnichów

Szczególna uwaga: Nazwy "Lub-"

Semantycznie i fonetycznie pokrewna grupa wyrażająca emocjonalne przywiązanie do miejsca:

Lubin, Lubań, Lubom, Lubiąż, Lubliniec, Głubczyce, Lubsko

Wszystkie mają podobne znaczenie: Ulubione miejsce, przyjazne miejsce, dolina radości.

II. Niemieckie nazwy miejscowe (XIII-XIV wiek)

Niemieccy koloniści z Turyngii, Frankonii, Saksonii i Niderlandów przybyli w XIII i XIV wieku. Ich nazwy miejscowe wyrażają uczucia, życzenia, nadzieje i wspomnienia, a także teren, który zastali.

Najczęściej koloniści wybierali imię człowieka, który uzyskał pozwolenie od władcy terytorialnego, pod którego przewodnictwem wędrowali i pod którego ochroną założyli miasto lub wieś.

Grupa 12: Zniekształcone imiona założycieli

Niemieckie nazwy tak zmienione przez skróty i przesunięcia dźwiękowe, że stały się nierozpoznawalne.

Grupa 13: Rozpoznawalne imiona założycieli

Wiele pięknych staroniemieckich imion, w których słyszymy echa czasów starych niemieckich sag bohaterskich.

Grupy 14-20: Nazwy oparte na terenie

• Grupa 14: Wysokie położenie na górach i wzgórzach
• Grupa 15: Niskie położenie przy wodzie i bagnach
• Grupa 16: Nazwy od lasów
• Grupa 17: Gatunki drzew i rośliny
• Grupa 18: Zwierzęta
• Grupa 19: Cechy terenu i składniki gleby
• Grupa 20: Cele administracyjne i publiczne

Kontekst historyczny: Regiony górskie Jeleniej Góry (Hirschberg), Lwówka (Löwenberg), Lubania (Lauban), Kamiennej Góry (Landeshut), Wałbrzycha (Waldenburg), Nowej Rudy (Neurode) i Bystrzycy (Habelschwerdt) są prawie całkowicie wolne od słowiańskich nazw miejscowych. Wskazuje to, że w czasie niemieckiej imigracji te regiony górskie były jeszcze całkowicie niezamieszkałe i pokryte puszczą pierwotną, która stanowiła również las graniczny.

III. Nazwy z okresu pruskiego (po 1741)

Nazwy miejscowe z okresu pruskiego (Grupa 21) pochodzą od 1741 roku, gdy Śląsk stał się jedną z najcenniejszych prowincji państwa pruskiego. Szczególnie liczne są osady stworzone dzięki trosce Fryderyka Wielkiego o jego nowo nabytą ziemię.

Wiele z tych nazw wyraża pruski patriotyzm, zawierając imiona pruskiej rodziny królewskiej i wielkich ludzi, którzy zasłużyli się królowi i ojczyźnie. Inne zawdzięczają swoje pochodzenie górnictwu, kolejom lub innym korzystnym warunkom transportowym i gospodarczym.

Znaczenie przyrostków

Słowiańskie przyrostki nazw miejscowych mają znaczenie wsi, osady, miejsca, kolonii:

Galeria dokumentów historycznych

Poniższe ilustracje to zeskanowane strony z oryginalnej publikacji Heinricha Adamego z 1887 roku, "Die schlesischen Ortsnamen: ihre Entstehung und Bedeutung" (Śląskie nazwy miejscowe: ich pochodzenie i znaczenie), wydanej przez Priebatsch's Buchhandlung we Wrocławiu.